Tobacco Products Directive. Nowe realia rynku wymagają nowych regulacji
Przyszłe przepisy powinny uwzględniać nie tylko cele zdrowotne, ale również ich wpływ na gospodarkę, zatrudnienie, inwestycje i konkurencyjność europejskiego przemysłu. Szczególnego znaczenia nabiera to w Polsce, która jest jednym z najważniejszych ośrodków produkcji wyrobów tytoniowych i nikotynowych w Europie.
Obecna dyrektywa Tobacco Products Directive (TPD II) obowiązuje w państwach członkowskich Unii Europejskiej od maja 2016 roku. Jej podstawowym celem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego przy jednoczesnym utrzymaniu wysokiego poziomu ochrony zdrowia.
Dekadę później europejski rynek wygląda jednak inaczej. Obok tradycyjnych papierosów funkcjonują e-papierosy, wyroby podgrzewające tytoń oraz saszetki nikotynowe. Poszczególne kategorie różnią się konstrukcją, sposobem użytkowania i dostarczania nikotyny, a także charakterystyką konsumpcji.
Zmiany te znajdują odzwierciedlenie w europejskiej debacie regulacyjnej. W kwietniu 2026 roku Komisja Europejska opublikowała ocenę obecnych przepisów, zwracając uwagę między innymi na rozwój nowych wyrobów tytoniowych i nikotynowych oraz związane z nimi wyzwania. Istotnym elementem dyskusji pozostają również nowe dane dotyczące ich używania i skutków zdrowotnych. Pojawia się zatem pytanie, czy regulacje projektowane w realiach sprzed dekady są w stanie skutecznie odpowiadać na potrzeby znacznie bardziej zróżnicowanego rynku?
W debacie o przyszłości TPD coraz większe znaczenie mają trzy zagadnienia: podejście oparte na dowodach naukowych, proporcjonalność przyjmowanych rozwiązań oraz ocena ich skutków dla zdrowia publicznego i gospodarki.
Różne produkty, różne wyzwania regulacyjne
Różnice pomiędzy produktami nikotynowymi coraz wyraźniej pojawiają się także w europejskiej debacie zdrowotnej. We wrześniu 2026 roku Parlament Europejski przyjął raport dotyczący europejskiej strategii walki z chorobami sercowo-naczyniowymi. Wskazano w nim, że poziom nikotyny oraz sposób jej dostarczania różnią się pomiędzy produktami, a w konsekwencji poszczególne kategorie produktów nikotynowych mogą mieć zróżnicowane profile ryzyka.
Raport podkreśla jednocześnie znaczenie podejścia opartego na dowodach naukowych. Wszystkie produkty zawierające nikotynę wiążą się z ryzykiem dla zdrowia, jednak dostrzeganie różnic pomiędzy poszczególnymi kategoriami staje się jednym z elementów europejskiej dyskusji o przyszłym podejściu regulacyjnym.
W praktyce oznacza to potrzebę prowadzenia debaty, która uwzględnia zarówno cele zdrowotne, jak i specyfikę poszczególnych produktów.
Zróżnicowanie rynku rodzi również pytania o skuteczność stosowania jednakowych ograniczeń wobec kategorii produktów, które różnią się sposobem użytkowania, składem i charakterystyką ryzyka.
Szwecja: inny model rynku nikotynowego
Jednym z najczęściej przywoływanych przykładów w europejskiej dyskusji o polityce nikotynowej pozostaje Szwecja. Kraj ten od lat wyróżnia się na tle Unii Europejskiej bardzo niskim poziomem konsumpcji tradycyjnych papierosów. Według Eurostatu w 2019 roku codziennie paliło 6,4 proc. mieszkańców Szwecji, wobec 18,4 proc. w całej Unii Europejskiej. Był to najniższy wynik wśród państw członkowskich. W 2024 roku codzienne palenie deklarowało 5,4 proc. mieszkańców Szwecji.
Jednocześnie szwedzki rynek produktów nikotynowych różni się od rynków w wielu innych państwach UE. Dostępne są na nim między innymi snus oraz beztytoniowe saszetki nikotynowe, podlegające krajowym regulacjom dotyczącym wymogów produktowych, sprzedaży i marketingu.
W 2024 roku 22 proc. mężczyzn i 10 proc. kobiet używało snusu codziennie, a saszetki nikotynowe były codziennie używane przez 5 proc. populacji. Różnice widoczne są również w danych dotyczących raka płuca. W 2022 roku standaryzowany współczynnik zachorowalności na raka płuca wśród mężczyzn wynosił w Szwecji 38,9 przypadków na 100 tys. mieszkańców, wobec 94,5 średnio w UE. Był to najniższy wynik wśród państw członkowskich.
Szwecja stanowi tym samym interesujący przypadek w europejskiej debacie dotyczącej konsumpcji nikotyny. Niski poziom palenia współistnieje tam z relatywnie szerokim używaniem innych produktów nikotynowych, a w przypadku mężczyzn także z najniższym w UE współczynnikiem zachorowalności na raka płuca. Dane te stanowią jeden z elementów szerszej dyskusji o zmianach wzorców konsumpcji nikotyny i ich znaczeniu dla polityki zdrowotnej.
Polska ważnym ośrodkiem produkcji i eksportu
Debata nad przyszłością regulacji tytoniowych ma szczególne znaczenie dla Polski, która odgrywa istotną rolę w europejskim i globalnym łańcuchu produkcji wyrobów tytoniowych i nikotynowych.
Zwraca na to uwagę Rada Przedsiębiorczości w stanowisku z 10 listopada, skierowanym do premiera Donalda Tuska oraz ministra finansów i gospodarki Andrzeja Domańskiego.
Organizacja apeluje o ponowną, pogłębioną ocenę rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (UD213, druk sejmowy nr 2362), ze szczególnym uwzględnieniem jego skutków dla gospodarki, miejsc pracy, eksportu, finansów publicznych, inwestycji oraz konkurencyjności krajowych przedsiębiorstw.
Jak wskazuje Rada, Polska jest największym w Unii Europejskiej producentem wyrobów tytoniowych i nikotynowych, zaspokajającym około 40 proc. zapotrzebowania wspólnotowego.
W szerszej kategorii wyrobów tytoniowych i nikotynowych Polska zajmowała pierwsze miejsce w Europie i drugie na świecie, osiągając eksport o wartości 5,78 mld euro.
Według danych za 2025 rok wartość polskiego eksportu papierosów, cygar i cygaretek wyniosła 4,51 mld euro, co odpowiadało około jednej piątej światowego eksportu tej kategorii.
Znaczenie sektora potwierdzają również inwestycje międzynarodowych przedsiębiorstw. Rada Przedsiębiorczości wskazuje, że PMI zainwestowało w Polsce około 30 mld zł, JTI około 1,4 mld dolarów, BAT blisko 4 mld zł, a Imperial Brands ponad 1,5 mld zł.
Sektor obejmuje przy tym nie tylko duże zakłady przemysłowe. Tworzy rozbudowany system powiązań gospodarczych, którego częścią są rolnicy uprawiający tytoń, przetwórcy, przedsiębiorstwa logistyczne, dostawcy, handel detaliczny oraz firmy świadczące usługi biznesowe. W tym kontekście przewidywalność regulacji staje się istotnym elementem planowania inwestycji, produkcji i zatrudnienia.
Nowe ograniczenia i obawy przedsiębiorców
Szczególne zastrzeżenia Rady Przedsiębiorczości budzi projekt UD213, przewidujący kolejne ograniczenia dotyczące rynku wyrobów nikotynowych.
Projekt zakłada między innymi zakaz wprowadzania do obrotu jednorazowych papierosów elektronicznych, zarówno zawierających nikotynę, jak i beznikotynowych. Przewiduje również ograniczenie aromatów w saszetkach nikotynowych wyłącznie do wariantu tytoniowego, zakaz sprzedaży innych produktów zawierających nikotynę, jeżeli nie zostały dopuszczone do obrotu w określonych reżimach prawnych, a także dodatkowe obowiązki dotyczące kontroli składu produktów i sankcje za naruszenie przepisów.
Rada Przedsiębiorczości podkreśla, że popiera potrzebę skutecznej ochrony osób małoletnich oraz realizacji celów zdrowia publicznego.
Jednocześnie wskazuje, że cele te powinny być osiągane za pomocą środków proporcjonalnych, opartych na dowodach, zgodnych z prawem Unii Europejskiej i poprzedzonych rzetelną oceną skutków gospodarczych oraz fiskalnych.
Zdaniem organizacji przyjęcie projektu w obecnym kształcie może doprowadzić do likwidacji legalnego rynku w objętych ograniczeniami segmentach, spadku wpływów podatkowych i eksportowych, przenoszenia inwestycji poza Polskę oraz utraty miejsc pracy.
Rada zwraca również uwagę na ryzyko rozwoju szarej strefy. W jej ocenie daleko idące zakazy mogą skłaniać konsumentów do poszukiwania produktów w nielegalnych źródłach, które nie podlegają takim samym standardom jakości i nadzoru jak legalny rynek.
Dodatkowym wyzwaniem jest nakładanie kolejnych ograniczeń na niedawno wprowadzone zmiany prawne i podatkowe dotyczące produktów nikotynowych. Według Rady przyjmowanie następnych restrykcji bez wcześniejszej oceny skutków obowiązujących przepisów zwiększa niepewność regulacyjną i utrudnia przedsiębiorstwom planowanie działalności.
Rolnictwo i regionalne miejsca pracy
W stanowisku Rady Przedsiębiorczości istotne miejsce zajmuje również sytuacja krajowych producentów surowca tytoniowego. Według przywołanych przez organizację danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2025 roku tytoń uprawiano w Polsce na powierzchni 8978 hektarów. Na 2026 rok producenci zgłosili plany obejmujące 9168 hektarów, co oznacza zwiększenie planowanego areału o 190 hektarów.
Uprawy koncentrują się przede wszystkim w województwach lubelskim, podkarpackim, małopolskim, podlaskim i świętokrzyskim.
Rada podkreśla, że kolejne restrykcje mogą ograniczyć kontraktację krajowego surowca oraz przyspieszyć likwidację rodzinnych gospodarstw, szczególnie w regionach, w których produkcja tytoniu od pokoleń pozostaje ważnym źródłem dochodu.
Konsekwencje mogą dotknąć także pracowników sezonowych, grup producenckich, przedsiębiorstw skupowych, transportowych i podmiotów zajmujących się wstępnym przetwarzaniem surowca.
Dlatego, zdaniem Rady, ocena skutków nowych przepisów powinna obejmować nie tylko przemysł i handel, lecz także rolnictwo, dochody gospodarstw rodzinnych oraz sytuację społeczno-gospodarczą regionów uprawy tytoniu.
Europejskie wątpliwości wobec polskiego projektu
Projekt UD213 stał się również przedmiotem uwag na poziomie unijnym. Jak wskazuje Rada Przedsiębiorczości, został on notyfikowany Komisji Europejskiej w systemie TRIS pod numerem 2026/0223/PL.
Szczegółowe i krytyczne opinie zgłosiły Rumunia, Słowacja, Szwecja, Grecja oraz Włochy, natomiast Czechy przedstawiły uwagi. W ocenie Rady reakcja państw członkowskich stanowi istotny sygnał, że projektowane przepisy mogą tworzyć bariery w swobodnym przepływie towarów, budzić wątpliwości dotyczące proporcjonalności przyjmowanych środków oraz prowadzić do fragmentacji rynku wewnętrznego.
Procedura TRIS ma zapobiegać powstawaniu nowych barier technicznych, zanim zaczną one obowiązywać. Z tego względu zgłoszone opinie powinny, zdaniem organizacji, prowadzić do pogłębionej analizy proponowanych regulacji.
Rada zwraca również uwagę, że odpowiedzi przedstawione przez Polskę nie rozwiały, w jej ocenie, istotnych wątpliwości zgłoszonych przez inne państwa członkowskie. W szerszym kontekście europejskiej debaty nad TPD pokazuje to znaczenie spójności regulacyjnej oraz konieczności uwzględniania zasad jednolitego rynku.
Ochrona młodych pozostaje priorytetem
Niezależnie od gospodarczych aspektów regulacji jednym z podstawowych celów polityki zdrowotnej pozostaje ochrona osób niepełnoletnich.
Komisja Europejska wskazuje rosnące używanie nowych wyrobów tytoniowych i nikotynowych, szczególnie wśród młodych ludzi, jako jedno z wyzwań dla obecnych ram regulacyjnych. Kwestia ta zajmuje ważne miejsce w dyskusji o przyszłości europejskiej polityki tytoniowej.
Również Rada Przedsiębiorczości podkreśla potrzebę skutecznej ochrony małoletnich. Postuluje jednak rozważenie rozwiązań alternatywnych wobec całkowitych zakazów, w tym skuteczniejszego egzekwowania zakazu sprzedaży osobom niepełnoletnim, wzmocnienia nadzoru rynku, zwiększenia skuteczności sankcji wobec nieuczciwych sprzedawców oraz działań ograniczających nielegalny handel.
Takie podejście zakłada poszukiwanie instrumentów pozwalających realizować cele zdrowia publicznego przy jednoczesnym uwzględnieniu różnic pomiędzy kategoriami produktów i skutków poszczególnych rozwiązań regulacyjnych.
Dialog i ocena skutków zamiast niepewności regulacyjnej
W swoim stanowisku Rada Przedsiębiorczości apeluje o wstrzymanie dalszych prac nad projektem UD213 w obecnym kształcie do czasu przeanalizowania opinii zgłoszonych w procedurze TRIS.
Postuluje także przeprowadzenie uzupełniającej, niezależnej oceny skutków regulacji, obejmującej eksport, produkcję, zatrudnienie, inwestycje, rolnictwo, handel detaliczny, dochody z akcyzy i VAT oraz skalę szarej strefy.
Wśród zgłoszonych postulatów znalazły się również publiczna odpowiedź na zastrzeżenia państw członkowskich, ocena skutków regulacji już obowiązujących oraz podjęcie dialogu z reprezentatywnymi organizacjami przedsiębiorców, pracowników, rolników, handlu i legalnych producentów.
Rada wskazuje ponadto na potrzebę rozważenia środków alternatywnych wobec całkowitych zakazów oraz zapewnienia odpowiednio długich okresów przejściowych, jeżeli nowe obowiązki zostaną utrzymane.
Organizacja podkreśla, że ochrona zdrowia publicznego i konkurencyjności gospodarki nie muszą być celami sprzecznymi. Warunkiem ich pogodzenia jest jednak tworzenie prawa opartego na danych, proporcjonalnego, przewidywalnego i zgodnego z zasadami jednolitego rynku UE.
Zwraca się również o osobisty nadzór premiera oraz ministra finansów nad dalszym procedowaniem projektu, wskazując na skalę gospodarczą sektora i liczbę zastrzeżeń zgłoszonych przez inne państwa członkowskie.
TPD na kolejną dekadę
Dziesięć lat po rozpoczęciu stosowania obecnej dyrektywy europejski rynek produktów tytoniowych i nikotynowych znajduje się w innym miejscu niż w 2016 roku.
Pojawiły się nowe kategorie produktów, zmieniły się wzorce konsumpcji, a jednocześnie rozwija się wiedza dotycząca ich wpływu na zdrowie.
Przyszła debata nad TPD będzie więc dotyczyć nie tylko tego, które produkty powinny zostać objęte europejskimi ramami prawnymi, lecz także sposobu, w jaki regulacje powinny odpowiadać na różnice pomiędzy poszczególnymi kategoriami.
Przykład Szwecji pokazuje znaczenie analizy zróżnicowanych modeli konsumpcji nikotyny. Z kolei stanowisko Rady Przedsiębiorczości zwraca uwagę na gospodarcze i regulacyjne konsekwencje decyzji podejmowanych na poziomie krajowym, szczególnie w państwach o istotnym udziale w europejskiej produkcji i eksporcie.
Wspólnym mianownikiem tych zagadnień pozostaje potrzeba prowadzenia polityki opartej na aktualnej wiedzy, proporcjonalności oraz rzetelnej ocenie skutków planowanych rozwiązań.
Dla Polski oznacza to konieczność uwzględnienia zarówno ochrony zdrowia i osób niepełnoletnich, jak i znaczenia sektora dla gospodarki, miejsc pracy, rolnictwa, inwestycji oraz finansów publicznych.
Po dekadzie obowiązywania TPD zasadnicze pytanie nie dotyczy już wyłącznie tego, jak daleko powinny sięgać regulacje. Równie istotne jest to, czy będą one wystarczająco precyzyjne, proporcjonalne i przewidywalne, aby odpowiadać na rzeczywiste zmiany zachodzące na rynku.